راهنمای روش تحقیق

 

در این مطلب به معرفی روش تحقیق و اصول نگارش آن شامل طرح تحقیق، اهمیت تحقیق، ضرورت و هدف تحقیق ، بیان مسئله و …می پردازیم.

تعريف تحقيق:در لغت به معناى پيدا كردن، درست كردن، راست گردانيدن و يافتن حقيقت. 

در اصطلاح علمى عبارتست از يك عمل منظم كه در نتيجه آن،پاسخ هايى براى سؤال هاى مورد نظر، مطرح شده و در موضوع تحقيق به دست مى آيد.

مراحل تحقيق: براى هر تحقيق مى توان سه مرحله كلى ترسيم كرد: ۱/ طرح تحقيق، ۲/ متن تحقيق، ۳/ نگارش تحقيق،

۱/ طرح تحقيق:

محقق قبل از شروع تحقيق بايد طرحى در زمينه تحقيق ارائه كند. طرح تحقيق عبارتست از يك نقشه، برنامه، خط مشى يا با مجموعه اى از جست و جوهايى كه محقق را قادر سازد تا به شكل مورد مطالعه پاسخ گويد.

در طرح تحقيق موارد ذيل تبيين مى گردد:

۱- ۱/ موضوع تحقيق نخستين گام در هر تحقيق، انتخاب موضوع است. محقق بايد بداند به دنبال دستيابى به چه مسئله اى و رسيدن به چه اهداف و مقاصدى است؟ چه مشكلى را مى خواهد حل كند؟ به رد يا اثبات چه نظرى مى خواهد بپردازد؟ موضوع تحقيق بايد ملموس و محدود و مرزهاى آن كاملا شناخته شده باشد تا محقق بداند خود را در چه چارچوبى محصور كرده و اتلاف عمر براى ايشان پديد نيايد، تحقيق داراى منابع قابل دسترس باشد خواه در محيط تحقيق و خواه در كتابخانه عمومى، موضوع تحقيق براى محقق مورد علاقه و رغبت باشد تا در او جديت و اصرارى پديد آورد كه حتما آن را به پايان برساند.

۱- ۲/ ضرورت تحقيق بعد از تبيين موضوع تحقيق لازم است ضرورت آن روشن شود زيرا موضوعاتى كه مى توان درباره آنها تحقيق نمود فراوان هستند اما فرصت كم، امكانات محدود و عقل سليم اجازه نمى دهد وقت خود را براى تحقيق در هر موضوعى مصرف كنيم. محقق بايد بتواند دلايل و ضرورت هايى را براى انتخاب موضوع خود معين كند و خود را قانع سازد كه سرمايه گذارى و وقت هايش بيهوده و به هدر رفته نيست. بايد مطمئن باشد كه در حدود امكان اولويت ها را مورد توجه قرار داده و به مسائل اساسى تر پرداخته است.

۱- ۳/ پيشينه تحقيق هدف از سابقه موضوع تحقيق، چكيده اى است از مطالعه اكتشافى و عميق از آن چه كه درباره موضوع مورد تحقيق و موضوعاتى مشابه در كتاب ها و مقالات، تحقيقات و پايان نامه ها وجود دارد. در بررسى پيشينه، محقق ضمن معرفى كارهاى انجام گرفته، نوآورى هاى كار خود را نشان داده و نسبت تحقيق خود را با تحقيق هاى قبلى در معرض ديد خوانندگان قرار مى دهد تا زمينه هاى لازم ارزيابى و مقايسه را براى آنان فراهم كند.

۱- ۴/ سؤالات تحقيق سؤالات هر تحقيق نقش مؤثرى در تعيين مسير تحقيق دارد. محقق بعد از بررسى پيشينه تحقيق، سؤالاتى را مطرح مى كند كه در تحقيقات گذشته به آنها توجهى نشده و يا پاسخ قانع كننده به آنها داده نشده است.

معيارها و ويژگى هاى پرسش آغازين:

۱/ روشن صريح و شفاف باشد.

۲/ تك جنبه اى و پرهيز از چند پهلوى (چند سؤال نباشد) بقيه سؤال ها تحت عنوان سؤال فرعى مطرح شود.

۳/ عملى بودن با توجه به زمان و امكانات موجود.

۴/ عارى بودن از داورى هاى اخلاقى و سوگيرى هاى ايدئولوژيك.

۵/ حتى المقدور كوتاه و اجتناب از توضيح واضحات و قيود توضيحى.

۱- ۵/ پيش فرض هاى تحقيق محقق بايد پيش از شروع تحقيق، پيش فرض هاى تحقيق خود را مشخص سازد. در هر تحقيقى پيش فرض هايى وجود دارد كه محقق آنها را تلقى به قبول كرده و به عنوان اصلى موضوعه پذيرفته و تحقيق را بر پايه آنها قرار مى دهد. وقتى محقق پيش فرض هاى تحقيق را مشخص سازد مى داند كه تحقيق را از كجا شروع كند و سؤالات تحقيق و گستره تحقيق را در چه حدى قرار دهد. در غير اين صورت بايد براى اثبات و نظريات خود به اثبات پيش فرض ها نيز بپردازد كه اين كار امر تحقيق را بسيار طولانى و از توان محقق خارج مى كند و در نتيجه هر محققى براى اثبات كوچك ترين نظريه اى بايد به اثبات مبنايى ترين و پايه ترين پيش فرض ها بپردازد، در حالى كه چنين امر نزديك به محال است.

۱- ۶/ فرضيه تحقيق محقق پس از اينكه سؤالات تحقيق را مشخص كرد به پاسخ هاى احتمالى سؤالات تحقيق مى پردازد و با توجه به پيشينه تحقيق و مطالعات اكتشافى، فرضيه اى را به عنوان پاسخ به سؤالات تحقيق ارائه مى كند. اين فرضيه در طول تحقيق بررسى مى شود و صحت و سقم آن سنجيده مى گردد.

ملاك هاى فرضيه خوب:

۱/ روشن، معين و مشخص

۲/ داشتن حدود مشخص

۳/ قابليت اندازه گيرى و ارزيابى داشتن

۴/ قابل فهم بودن (تعريف مناسب و خوب)

۵/ متناسب با تئورى ها و نظريه هاى موجود

۶/ مرتبط بودن با عنوان تحقيق

۱- ۷/ روش تحقيق كليه وسايل و مراجع جمع آورى سيستماتيك اطلاعات و نحوه تجزيه و تحليل منطقى آنها را براى نيل به يك هدف معين، روش علمى تحقيق گويم. وقتى پرسش آغازين، اهداف، سؤال ها و معلوم گشت نوبت بدان مى رسد كه محقق روش تحقيق خود را به شكل روشن و شفاف بيان كند و به گونه اى طرح كند كه ديگران نيز از انتخاب او حمايت كنند.

تحقيق ها ممكن است كتاب خانه اى، ميدانى، تجربه اى، علمى و باشد. و با توجه به موارد ياد شده محقق مى بايست چرايى انتخاب روش خود را به ديگران نشان دهد.

۲/ متن تحقيق

آن چه تا كنون بيان شده و حاكى از طراحى عملياتى تحقيق است، طرح تحقيق ناميده مى شود و پس از اينكه محقق چنين طرحى را تنظيم كرد و آن را براى نظر خواهى به استاد يا مركز تحقيقاتى مورد نظر ارائه داد و به تصويب رسيد، بر اساس طرح تصويب شده به متن تحقيق مى پردازد، در متن تحقيق محقق مراحل زير را طى مى كند:

۲- ۱/ تجزيه و تحليل و طبقه بندى محتوا محقق قبل از شروع تفصيلى به كار تحقيق، بايد در حد امكان ذهن خود را از آشفتگى خارج سازد و به آن نظم و ترتيب منطقى دهد، تا سؤالات فراوان و نظريات متضاد ذهن او را مغشوش نسازد لذا بايد قبل از هر كارى كليات آن چه در ذهن خود درباره مباحث تحقيق دارد، بنويسد و با تجزيه و تحليل آن مسائل به يك جمع بندى درباره مباحث تحقيق برسد. ارتباط مباحث را با يكديگر روشن سازد و يك دورنماى روشن از محتواى تحقيق براى خود ترسيم سازد.

۲- ۲/ تقسيم بندى عناوين و سرفصل ها در هر تحقيق علمى، موضوع كلى تحقيق به موضوعات جزئى ترى تقسيم مى شود كه محقق بايد جداگانه هر يك را مورد بررسى قرار دهد. براى هر كدام عنوان خاص و فصلى ويژه اختصاص مى دهد. اگر در تقسيم بندى عناوين جزئى موضوع تحقيق، انقسام منطقى عناوين به دقت لحاظ شود، محقق با خيال آسوده در هر بخش به مباحث مربوط مى پردازد و از تداخل مباحث جلوگيرى مى كند.

۲- ۳/ پاسخ به سؤالات اصلى و فرعى محقق در طرح تحقيق به اجمال و با ديدگاه كلى سؤالاتى را با توجه به پيشينه تحقيق مطرح كرده است و اينك بايد به اين سؤالات به تفصيل پاسخ دهد و در واقع كار اصلى محقق يافتن پاسخ هاى مناسب براى سؤالات مطرح شده در تحقيق است كه سير اصلى تحقيق را مشخص مى سازد.

۲- ۴/ نقد و بررسى تئورى هاى پيشين مطالعه ستون مختلف مربوط به موضوع تحقيق، بهترين راه آگاهى يافتن از نظريات انديشمندان است. اين نظريات هم مى تواند پاسخ و يا زمينه يافتن پاسخ براى سؤالات محقق باشد و هم مى تواند در ذهن خلاق محقق سؤالات ديگرى را ايجاد كند و يا بر كيفيت و عمق سؤال ها بيفزايد. آشنايى وسيع و عميق با افكار و آثار قديم و جديد به محقق كمك مى كند كه افق انديشه را بگستراند، چنين معرفتى استعداد ديد انتقادى را در محقق پرورش مى دهد و چيزهايى را مى بيند كه ديگران نمى بينند و لذا پرسش هايى را طرح مى كند كه از مخيله ديگران نمى گذرد.

اما در مطالعه متون اصول را رعايت كرد تا بهتر و وسيع تر بتوان در جهت برداشت نظريات و سؤالات و پاسخ هاى مطرح شده در كتب، مقالات، مجلات تخصصى، كتابخانه هاى الكترونيك و شبكه اينترنت استفاده لازم را نمود، و براى اينكه سنجيده عمل نماييم بايد از انتخاب سنجش هاى مرتبط با موضوع، چكيده نويسى و خلاصه كردن به صورت گزاره هاى صريح و مرتبط، جداول و نمودارها در خلاصه نويسى، مقايسه نتايج به دست آمده استفاده نماييم.

۲- ۵/ ارائه تئورى در اين مرحله محقق با توجه به نقد و بررسى تئورى هاى پيشين در زمينه موضوع تحقيق، تئورى خود را مطرح مى سازد، تئورى مطرح شده مى تواند مؤيد و مكمل فرضيه تحقيق باشد و مى تواند به نفى و رد فرضيه تحقيق منجر شود. مهم اين است كه پس از بررسى هاى فراوان و نقد نظريات بسيار و طرح سؤالات

مختلف به اين تئورى رسيده است و آن را به عنوان نتيجه تحقيق خويش عرضه مى كند.

۲- ۶/ ادله متقن براى اثبات تئورى تنها بيان تئورى تحقيق كافى نيست محقق بايد بتواند ادله قانع كننده اى حداقل از نظر خودش براى اثبات و يا تقويت تئورى خويش بيان كند. در غير اين صورت تئورى او تفاوت چندانى با فرضيه مطرح شده در طرح تحقيق نخواهد داشت و از حد يك ادعا فراتر نخواهد رفت.

۲- ۷/ نتايج تحقيق پس از ارائه تئورى و ادله كافى، كار اصلى تحقيق به پايان مى رسد و محقق يافته هاى اصلى خود و نتايج تحقيق را مشخص مى سازد. يعنى بدون بيان مقدمات و استدلال ها، آن چه را كه دستاورد او از تحقيق است به ترتيب بيان مى كند.

۲- ۸/ خلاصه تحقيق بهتر است محقق چكيده اى از تحقيق خود را به صورت جداگانه ذكر كند و مهم ترين مباحث و دلايل تحقيق را بياورد.

۲- ۹/ پيشنهاد تحقيق محقق در مراحل مختلف تحقيق به مسائل زيادى برخورد كرده است كه از محدوده تحقيق او خارج مى باشد، لذا بهتر است مواردى كه مناسب مى بيند به عنوان موضوع تحقيق پيشنهاد دهد.

۳/ شيوه نگارش تحقيق

بعد از انجام تحقيق و روشن شدن نتيجه آن، نوبت به نگارش تحقيق مى رسد، در اين مرحله محقق مى خواهد گزارش دقيقى از سير تحقيقاتى خود را به خوانندگان ارائه دهد، طبيعى است كه هر اندازه محقق بتواند در نگارش تحقيق دقت و نظم بيشترى به عمل آورد، در انتقال مفاهيم دقيق علمى و نتايج تحقيق توفيق بيشترى به دست مى آورد، و در اين مرحله بايد دو جنبه را رعايت كند: ۱/ ساختار نگارش و رعايت نظم و ترتيب ۲/ فهرست مطالب با رعايت ترتيب منطقى آن.

براى آگاهى بيشتر ر. ك:

۱/ سيد عليرضا فاخرى، راهنماى تحقيق، معاونت امور اساتيد و دروس معارف اسلامى، قم: چاپ اول ۱۳۷۷/

۲/ جعفر نكونام، روش تحقيق كتابخانه اى، انتشارات دانشگاه قم.

۳/ غلام رضا خاكى، روش تحقيق با رويكرد پايان نامه نويسى، تهران: مركز تحقيقات علمى كشور.

۴/ حسين پاشا شريفى، روش تحقيق در علوم رفتارى، تهران: وزارت فرهنگ، ۱۳۶۶/

۵/ فاضل حسامى، روش تحقيق، مؤسسه آموزشى پژوهشى امام خمينى (ره)، قم.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

آیا می خواهید به گفتگو بپیوندید؟
احساس رایگان برای کمک!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *